مىداند كه چه كسى قبول مىشود و چه كسى تجديد خواهد آورد و چه كسى مردود است ، آيا اين علم دبير است كه وضعيّت پيشبينى شده را براى دانشآموزان بوجود مىآورد ، يا جريانات ذهنى و محيطى و ديگر عوامل است كه وضعيّت مزبور را پيش خواهد آورد مسلَّم است كه علم دبير نمىتواند وضعيّت مزبور را پيش بياورد ، پس مربوط به عوامل و شرايط خود دانش آموزها مىباشد . براى اثبات اين حقيقت كه علم خداوندى مربوط به اختيار ، اختيار را جبرى نمىنمايد ، مىگوئيم اختيار كه از جويندگى و طلب خير و كمال در كار گرفته تا صدور آخرين اجزاء كار فيزيكى و روانى ، بلكه دامنهء همان كار كه گاهى به جهت اهمّيّتى كه دارد ، تا مدّتى امواج آن بعضى از سطوح درون انسان را اشغال مىنمايد مانند ديگر پديده‌ها و واقعيّات جهان هستى مشمول علم خداوندى است ، ولى اين شمول جنبهء آيينه اى علم خداوندى را بازگو مىكند ، نه جنبهء فاعلى و ايجادى او را . و همچنين موقعيّت خود اختيار كه عبارتست از : نظاره و سلطهء شخصيّت بر دو قطب مثبت و منفى كار و نيز اثر وجودى چنين نظاره و سلطه همه و همه مانند ديگر واقعيّات عالم هستى در علم خداوندى منعكس مىباشند [ البتّه انعكاس در علم الهى از سنخ فيزيكى نيست ] و هيچ يك از انعكاسهاى مزبور علَّت بوجود آمدن موضوع منعكس شده در عالم خلق نيست . براى توضيح بيشتر لطفا به كتاب جبر و اختيار از نويسنده مراجعه فرمائيد . 311 ، 322 - و قدّر الأرزاق فكثّرها و قلَّلها ، و قسّمها على الضّيق و السّعة ، فعدل فيها ليبتلي من أراد بميسورها و معسورها ، و ليختبر بذلك الشّكر و الصّبر من غنيّها و فقيرها ، ثمّ قرن بسعتها عقابيل فاقتها ، و بسلامتها طوارق آفاتها ، و بفرج أفراحها غصص أتراحها . و خلق الاجال فأطالها و قصّرها و قدّمها و أخّرها ، و وصل بالموت أسبابها ، و جعله خالجا لأشطانها ، و قاطعا لمرائر أقرانها